«مردان در برابر زنان» نام رمانی ازشهرنوش پارسی‌پور است که در سال 1384 به چاپ دوم رسید. این رمان ماجرای دو زن و چند مرد را بیان می‌کند که در سال‌های اواخرچهل و آغاز پنجاه زندگی می‌کنند. زمانی که فضای روشن‌فکری زیر فشار اختناق ساواک و تیغ سانسور بود و از طرفی نوعی نو‌اندیشی و مدرن‌گرایی بین آدم‌های قشر متوسط جامعه شکل می‌گرفت.

«در باره 

   «در باره اين شعرها بايد بگويم كه همگى را صبح زود ؛ صبح هايى كه آسمان داشت آبى مى شد؛ تقريبن قبل از اين‌كه بچه‌هايم گريه كنند و قبل از اين‌كه صداى شيشه‌هاى مرد شيرفروش بيايد نوشته‌ام.»         از یادداشت‌های پلات

رمان کوتاه «شیشه» را خواندم. زود تمام شد. تازه گرم خواندنش شده بودم. خودم را می‌دیدم که در نیویورک هستم و بعد در بوستون و آن آسایشگاه. خیال می‌کردم «استر» هستم با این فرض که راوی «شیشه» خود «سیلویا پلات» است، با آن زندگی عجیب و غریبش، با آن حرکت پاندولی بین مادر بودن و نویسنده بودن، بین هم‌سر بودن و شاعر ماندن. حتمن همین است، همین دوگانگی است که مرا به آدمی مثل پلات نزدیک می‌کند. برای همین دوستش دارم. برای همین خودم را در نوشته‌های او می‌بینم. میان کلماتش و در هیاهوی سرگردانی‌هایش. اصلن شاید هر زنی همین باشد. نمی‌خواهم و بی‌زارم از داد و بی‌دادهای فمنیستی، حرف خودم است. چیزی که دچارش بودم و حالا هر روز که بچه‌ها بزرگ‌تر می شوند و پسرها به مردانگی می‌رسند باز دارم درگیرش می‌شوم. نسیان زنانه. دچارش بودم. باید این‌طور باشد اگرنه نظم جهان به هم می‌ریزد. باید از یاد می‌بردم چه هستم و چه می خواستم باشم و چه در توانم بود. غیر از این نمی شود، جور در نمی‌آید. هم‌سر مرد نویسنده هم که باشی باید خانه را ساکت نگه داری تا شوهرت آرامش فکری داشته باشد. نمی‌دانم، زمان من که این‌طور بود. شاید امروزی‌ها، نسل حالا زن و مردهایش فرق کنند با دوره‌ی ما.

از «شیشه» لذت بردم اگرچه کاستی‌هایی داشت. مثلن قسمت اول داستان که در نیویورک می‌گذرد و حال هوایش شبیه ماجراهایی است که در مدارس شبانه روزی دخترانه اتفاق می‌افتد و مرا یاد داستان‌هایی مثل «بابا لنگ دراز» می‌انداخت، به کلی جدا بود از فصلی که در بوستون آغاز می‌شد. یعنی «استر» نیویورک یک دختر سر به هوا و حتا سطحی  با لحنی طنزآلود است، اما ناگهان همین آدم پایش که به بوستون می‌رسد می‌شود آدمی حساس با روحیه‌ای تحلیل‌گر و درگیر و دار فلسفه و هنر. دیگر این که هیچ معلوم نیست در نیویورک چه اتفاقی می‌افتد که «استر» یک شبه و بدون مقدمه به خانه که می‌رسد یک دیوانه‌ی تمام عیار آماده برای خودکشی است. برای من جای تعجب است که چطور پلات این خلاء را نادیده گرفته. شاید هم این رمان بیش‌تر یک «نوشتن درمانی» است. یعنی سیلویا پلات با آن اوضاع وخیم روحی‌اش با رمان شیشه تنها خواسته خودش را خلاص کند از همه‌ی آن چیزی که آزارش می‌داده، چرا که رمان شیشه در واقع مجموعه‌ای از خاطرات زندگی شخصی سیلویا پلات است. اما باز هرچه فکر می‌کنم می‌بینم این دلیل قانع کننده‌ای نیست، برای این همه  سوراخ و سنبه‌ای که در داستان است. مثلن معلوم نیست زمان حال روایت داستان چه وقت است. متن این رمان روز نوشت است؟ مونولوگ است؟ اصلن بهانه‌ی روایتش چیست؟ یعنی چه چیزی راوی را وادار کرده تا لحظات زندگی‌اش را بازگو کند. با این همه شخصیت «استر» و آن حالت کودکانه‌اش و آدم‌هایی که کم‌کم وارد داستان می شوند آن‌قدر جذاب است و پلات آن‌قدر شیوه‌ی روان و سهلی را دارد برای ساختن آدم‌هایش که خواننده را تشویق به تعقیب داستان می‌کند. و دیگر آن سایه‌ی مرگ که همه‌جای داستان گسترده شده و هر چه به پایان نزدیک‌تر می‌شویم سایه تیره‌تر و پررنگ‌تر می‌شود تا جایی که بزنگاه داستان نه خودکشی «استر» که بهبود اوضاع روحی‌اش است. خبر اعدام دو جاسوس در اوایل داستان و بعد مشغولیت ذهنی راوی درباره‌ی خودکشی و امتحان راه‌های مختلف خلاص کردن خود، همه نشان از مرگ اندیشی پلات دارد. اما نمی شود گفت سیلویا پلات از این حالت جنون و افسردگی لذت می برده. نوشتن رمان شیشه آن‌هم به صورتی که نویسنده‌اش هیچ ابایی نداشته تا خوانندگانش او را با شخصیت اصلی داستانش یکی بگیرند، گواه این ماجراست. سیلویا همین‌طور که در کتاب خاطراتش اشاره کرده، بسیار می‌خواسته دوست داشته شود و این شاید برمی‌گردد به دوران کودکی و نوع رابطه‌ی با مادرش. نوشتن رمان «شیشه» و آن همه اصرار بر جنون راوی، می‌تواند راهی باشد که سیلویا برای جلب محبت دیگران گزیده بود. از طرفی پایان تقریبن خوش رمان، نشان می‌دهد پلات امیدوار بود و آرزو می‌کرد راهی غیر از خودکشی هم برایش باشد.

از یادداشت‌های پلات: زنجيره‌ی ترس - منطق من به اين صورت بافته مى‌شود: مي‌خواهم شعر، قصه و رمان بنويسم و هم‌سر «تد» باشم و مادر بچه‌هايمان - دلم مي‌خواهد «تد» هرچه دوست دارد بنويسد و هر جا دوست دارد زندگى كند و هم‌سر من باشد و پدر بچه‌هاى من.

نام مطلب را ازاین جا قرض گرفتم. 

فقط پاها را می‌شد دید. پاهایی که می رفتند، می‌گذشتند و جا می‌گذاشتند.  و زن همان‌طور مثل همه‌ی روزهای دیگر نشسته بود. چادر چیت خاکستری به سرش و شال سفید پیچیده دور تا دور صورتش. مرغ‌های کوچکش هم مثل همیشه با همان حالت هر روزه توی قفس پا به پا می‌کردند. این هم از بخت‌یاری این زبان بسته‌هاست که باید بین این همه مرغ عشق سبز و زرد و آبی و سفید، این سه تا بیوفتند توی قفس تنگ و یاد بگیرند که زن تا خرخره‌شان را فشار داد، منقار  کج و کوله‌شان را باز کنند و یک کاغذ از میان کاغذهای تا شده‌ی توی سبد بکشند بیرون تا صاحبان آن پاها که می‌آیند و می‌روند و می‌گذرند، بدانند مهمانی در راه است یا سفری دارند یا پولی دستشان می‌رسد. اصلن همه چیز این دنیا بسته است به پیشانی نوشت آدم‌ها. این که روز اول نطفه‌ات کجا بسته می‌شود و کی و کجا آن توده‌ی خون و آب را می‌شکافی و مثل هسته‌ای رسیده از بدنی که تو را در خود داشته بیرون می‌آیی.                                        

توی یک زمینه‌ی سیاه، تصویر مرد خاکستری را گذاشتم. تصویر را مایل چسباندم. سمت راست، جوری که گوشه‌ی چپش کمی به سمت بالا تمایل داشته باشد. مرد خاکستری توی عکس دارد می خندد. مثل وقتی که خوابش را دیدم و او داشت راه پله‌ها را نشانم می‌داد. این‌جا توی عکس هم دارد می‌خندد. عکسش خاکستری است. خاکستری تیره و روشن وگمان کنم کت آبی خیلی روشن پوشیده باشد. یعنی آن‌جا که خاکستری‌ها روشن است لابد رنگی روشن وجود داشته که توی عکس سیاه و سفید این‌طور افتاده. می‌گویم سیاه و سفید اما هیچ سیاهی در کار نیست. فقط خاکستری است و سفید. نه سفید خالص، یک جور رنگ سفید که خاکستری هم دارد در خودش. سفید کمی روی شقیقه‌هایش است و بیش‌تر روی چانه‌اش پخش شده. روی موهای چانه‌اش که مثل موهای سرش مجعد نیست. موهای چانه‌اش ، ریشش را می‌گویم صاف و مرتب است، یعتی رد شانه را می‌شود دید که مثل خطوط عمودی افتاده بین موهای ضخیم جانه و پشت لبش. لبش که به خنده باز شده، نه یک‌وری که دو طرفش به آهستگی گشوده شده و کمی، خیلی کم انحنا دارد به بالا و دو خط مثل عدد هشت گوشه‌ی بینی‌اش نمایان شده که گونه‌هایش را برجسته‌تر نشان می‌دهد. بعد چشمانش است. که یک طوری است. انگار، یعنی درستش این است که یا بگویم «یک طور» یا بگویم «طوری»، «یک طوری» درست نیست، اما من می‌خواهم بگویم یک طوری است که آدم را گم‌راه می‌کند، یعنی از راه به در می‌کند که آدم گول مهربانی‌اش را بخورد و آن قدر این نگاه صمیمی است که حالا هم که دارم این کلمات را می‌نویسم باورم نمی‌شود این آدم مثل آهوی گریز پاست و هیچ به نگاهش اعتمادی نیست. بعد دستش و سیگاری که بین انگشتانش می‌سوزد و چند انگشت دیگرتکیه داده به  پیشانی که بلند و وسیع است و ادامه‌اش از عکس بیرون زده و این‌ها همه یک طرف، آن چند خط چین زیر غبغب غوغایی است و آن هلال یقه که گردن را در آغوش گرفته، مثل دستی که دور گردنی حلقه زده باشد. عکس مرد خاکستری توی زمینه‌ی سیاه همین‌طور  کج مانده و من هر بار که نگاهش می‌کنم، چشمانم روی آن چند خط چین ثابت می‌ماند.

راه‌شو بلدن. بلدن چطوری برن اون ور آب. ما همه دیوانه‌اییم. ما همه بی‌عرضه‌ایم. مردم راه شو بلدن.

دوست داشتم کسی چیزی نمی‌گفت. دوست داشتم دستمامو می‌کردم تو جیبم و یه سر بالایی سبزو می‌رفتم، تا سر یه تپه. دستا تو جیب گوشی تو گوشم. هیچ صدایی رو نمی‌شنفتم جز اونی که می‌خوام. دوست داشتم بالای تپه تنها بودم. هیچ کس نبود حتا تو. دوست داشتم هوا یه کمی خنک باشه. یه کمی سرد باشه. کلاه بادگیر آبیمو می‌کشیدم رو سرم. زانوهامو بغل می‌کردم و می‌شستم اون بالا. اون بالای بالا. اون لبه. جوری که هر وقت اراده کردم غل بخورم تا پایین. همین‌طور غل بخورم، غل بخورم تا همیشه. اون قدر که گیج بشم. نه، غل بخورم تا لب یه دریاچه. از اون حوضای آب سرد که تو دامنه‌ی تپه‌های سبز هست. بعد بیوفتم تو آب. باز غل بخورم. نه تو آب غل نمی‌خورن، غوطه می‌خورن. معلق باشم تو آب. این کارو بلدم. میترا یادم داده. می‌گفت نفس بگیر، بعد برو پایین، زیر آب، مثل جنین خودتو تو خودت جمع کن. نفستو کم‌کم بده بیرون. بعد سبک می‌شی، می‌آی بالا. اومدم بالا. یه کمی از پشتم بیرون آب بود. صورتم تو آب. کف آبی استخرو می‌دیدم. خیال کردم اگه بمیرم هم همین‌طور می‌شم. این‌جوری با چشم باز زیر آب. همه چیزو می‌بینم. مثه داستان سپینود که یارو از اون زیر از ته آب به مردم نگا می‌کرد.‌ من اما نمی‌خوام آدما رو ببینم. دوس دارم صورتم تو آب باشه به سمت کف دریاچه. به ماهیا نگا کنم. به رقص آروم خزه‌ها. اون‌جا مرجانم داره؟ تو یه دریاچه‌ی کوچیک مرجانم داره؟ هیچ کدوم از اینا که می‌خوام نمی‌شه. سنگینم مثل کسی که تو جیبش پاره آجر انداخته.

بهمن فرسی نویسنده‌ای است که همواره اززمان خود پیش‌تر بوده. در سال چهل و سه که مجموعه‌ی زیر دندان سگ منتشر شد، تا سال‌ها بعد از آن حتا یک نقد در مورد این کتاب درروزنامه‌ها نوشته نشد، چرا که فرسی هم‌چنان از نویسندگان معاصرش فراتر بود. فرسی «شب یک، شب دو» را وقتی در قالب نامه نگاری نوشت که قبل از آن این شیوه تجربه نشده بود و وقتی از ادبیات اعتراض می‌گوییم، نمی‌توان نگارش و نگرش فرسی را در نظر نیاورد و بعد از آن یعنی حدود سی سال بعد هرمز شهدادی با «شب هول» از چنین قالبی در لحن استفاده می‌کند(حسین نوش‌آذر- با شما نیستم).

گفتم تصور من این است که آدم‌های فرسی پیوسته در حال گریزند، مانند خود فرسی. البته فرار فرسی و نویسندگان دهه‌ی چهل و پنجاه از جریان ادبی قبل و بعد از خود از جنس دیگری است. این «جریان گریزی» شاید نوعی اعتراض باشد به کمبودهای موجود در ادبیات معاصرشان. با کمی جستجو در اسامی نویسندگان دهه‌ی چهل و پنجاه و تعداد آثارشان می‌شود فهمید یک نوع کناره‌ گیری عمدی و آگاهانه بین نویسندگان این دوره رایج است. بهمن شعله‌ور، هرمز شهدادی، شمیم بهار، عباس نعلبندیان، بهمن فرسی و بسیاری دیگر از نویسندگان دهه‌ی چهل و پنجاه اگرچه هرکدام سرآغاز حرکتی ادبی بوده‌اند و فصلی نو را در ادبیات ایران پایه‌ گذاری کردند، اما در بحبوحه‌ی انقلاب و تحولات اجتماعی و سیاسی و از طرفی در تراکم متوسط نویس‌ها نادیده گرفته شدند. در سال‌های بعد هم که موقعیت کشور به حالت پایداری رسید، بسیاری از این آثار شامل سانسور شدند و این در حالی بود که تقریبن همه‌ی این نویسندگان ایران را ترک کرده بودند.  همه‌ی این‌ها از یک سو، چیزی که مانند قوزی روییده بر قوز دیگر بود، این که عملن نام بردن از این گروه از نویسندگان ممنوع بود (هست) .یعنی ما در کمتر جریده‌ای می توانیم نقدی از کتاب‌های نوشته شده در آن سال‌ها بخوانیم. از طرفی آثار این نویسندگان دیگر مجوز چاپ نگرفت پس می‌ماند نسخه‌های افست یا کتاب‌های دست دوم که هر کسی هم به آن‌ها دسترسی ندارد.  این چنین است که فصلی درخشان در ادبیات ایران فراموش می‌شود. نسل مانده از آن دوران یا در سکوتی قهر آلود فرو رفته‌اند یا به زبان خارجی می‌نویسند و یا کارهای‌شان را به ناشران خارج از کشور می‌سپارند.  پیامد این ماجرا می‌شود ادبیاتی با بنیه‌ی ضعیف، چرا که آثار ادبی که در گذشته نوشته شده، هر یک قسمتی از بدنه‌ی ادبیات فارسی را تشکیل می‌دهد و بدون آن‌ها ادبیات داستانی ما مانند کودک ناقص‌الخلقه‌ای است که هیچ معجزه‌ای شفایش نمی‌دهد. راستی نویسندگان امروزبدون آن میراث و آن تجربه‌ها و اندوخته‌ها  کجای کارند؟ یعنی امروز باید از نو تجربه کرد؟ باز آزمون و باز خطا و باز این راه به انتها نرسیده را باید برگشت و مکرر و مکرر طی کرد؟

دانلود شب یک شب دو و زیر دندان سگ

http://lib.khushe.ir/index.php?page=book&id=107  شب یک شب دو

http://lib.khushe.ir/index.php?page=book&id=105 زیر دندان سگ

منابع:

بهمن فرسی /زندگی نامه/ داستان ها / نمایشنامه ها / رمان ها/اشعارـ    سایت دیگران

  حسین نوش آذرـ با شما نیستم   http://www.hylit.net/ba/more/1912_0_2_0

زیر دندان سگـ ـ بهمن فرسی

مقاله ادبیات داستانی- میرعابدینی

کتاب‌شناسی بهمن فرسی   :

نبیره هاى بابا آدم  مجموعه‌اى از نثر آهنگین تاریخ انتشار(؟)

    زیر دندان سگ   مجموعه‌ی یازده داستان کوتاه 1343 / در آغاز دهه‌ی چهل مجموعه‌ داستان‌های «گلدان»، «با هو»، «چوب زیر بغل» را نیز منتشر کرد

شب یک، شب دو    رمان   سازمان چاپ و پخش 51 - تهران 1353     

سقوط آزاد   مجموعه نمایشنامه   نشر خاک - لندن 1370    

سفر دولاب   رمان   نشر خاک - لندن 1370    

دوازدهمی   مجموعه‌ی 7 داستان کوتاه    نشر خاک - لندن 1370    

با شما نبودم   یادداشت‌ها و قلم اندازها، طنز و مقاله    نشر خاک - لندن 1371    

خود رنگ   مجموعه شعر    نشر خاک - لندن 1372    

آوا در کاواک   مجموعه شعر    نشر خاک - لندن 1372    

پنج داستان از شاهنامه‌ی فردوسی   رستم وسهراب/کیخسرو/سیاوش/فرود/شغاد    

اولین داستان مجموعه‌ی «زیر دندان سگ» سوزن نام دارد. در این داستان نیز مانند دیگر داستان‌های این مجموعه موضوعی که دستمایه و به قول رضا قاسمی ماده‌ی خام کار ادبی است، مسئله‌ای ساده است. اتفاقی نه چندان پیچیده که شاید بتوان گفت حتا درزمان خودش بارها در موردش گفته شده. ماجرای کثافت‌کاری مالی در رده‌های بالا و آموزش آن به پایین دستی‌ها. آدم‌های زالو صفت که هریک با رعایت سلسله مراتب هم‌دیگر را می‌دوشند. اما چیزی که کار فرسی را متمایز می‌کند از آثار دیگران، نحوه‌ی گفتن است. آن حالت بی‌تفاوت و از همه جا بی‌خبر سرباز و وقاحت آشکار فرمانده، چنان برجسته می‌نمایاند که آدم (یعنی دقیقن خود من، شاید دیگران نظری غیر از این داشتند) خیال می‌کند اول بار است که با چنین واقعه‌ای برخورد می‌کند. کاری که فرسی انجام می‌دهد شبیه کاری است که یک محقق علوم آزمایشگاهی می‌کند، برشی ریز از یک بافت سرطانی را زیر میکروسکوپی با قدرت بزرگ‌نمایی زیاد مقابل ما می‌گذارد و این طور از رشد ناموزون اجتماع پرده بر می‌دارد. او برای بیان گند و کثافات محیطش سراغ فجایع بزرگ انسانی نمی‌رود. چیز آزار دهنده، بیماری، فقرو همه‌ی درها و زخم‌ها در خود آدم‌هاست و آن‌ها این همه را با خود این طرف و آن‌طرف می‌برند. آن‌جا که راوی اول شخص است، مانند داستانit was better than noting  ما با ذهنیات راوی مواجه می‌شویم. افکاری که انعکاسش همان رفتارهای اجتماعی است که آدم‌های دیگر داستان‌های فرسی (در این مجموعه) دارند. همان تلخی که با زبانی معترض و کینه‌جو بیان می‌شود. به طور کلی زبان در آثار فرسی  نقشی برجسته دارد. از آن‌جا که شخصیت‌های این مجموعه داستان آدم‌هایی متوسط و از عوام هستند، دانستن زبان عامیانه لازم است. از طرفی قرار دادن این زبان کنار آن شیوه‌ی مدرن روایت، کاری ساده به نظر نمی‌آید. حتا من تصور می‌کنم وقتی نویسنده بخواهد دشواری‌ها، تلخی‌ها، تنهایی بزرگ آدم‌هایی که کنار هم هستند و خیلی از فجایعی که انسان دچارش هست را در قالب یک شخصیت روشن‌فکر بیاورد و از زبان او بازگو کند بسیار ساده‌تراست. چرا که ما انگار عادت داریم روشن‌فکر جماعت معترض باشد یا انتقاد کند یا حتا نق بزند. اما وقتی می‌خواهیم این همه را از زبان آدمی معمولی، افسر وظیفه ، کارگر بی‌کار، اصلن مردی که توی اتاقش نشسته و دارد نقاشی کشیدن برادر کوچکش را نگاه می‌کند، بیان کنیم و آن‌ها را در موقعیت‌هایی بسیار ساده و نه بغرنج و پیچیده قرار دهیم و بخواهیم در چنین چهارچوبی دردی بزرگ را تعریف کنیم کاری دشوار است، خصوصن این که در این قالب نخواهیم شعار بدهیم و آدم‌ها را به دو گروه پول‌دار بد و بی‌پول خوب تقسیم کنیم، به ویژه اگر بخواهیم لحنی بی‌طرف و گزارشی داشته باشیم.

آدم‌های فرسی پیوسته در حال فرارند. اما این گریز آدم‌های فرسی از چیست؟ آیا این هم نوعی اعتراض است. انتقاد از آن‌چه جریان دارد؟ و جا گذاشتن آن و رفتن به سمتی دیگر؟ یا بی‌اعتنایی؟ شانه بالا انداختن و فاصله گرفتن؟ یا فرار از واقعیت جاری و پناه بردن به دنیایی خیالی، جایی که همه چیزش غیر از آن‌چه باشد که هست؟

شخصیت‌های فرسی ناباورند و این ناباوری حالتی از امید را در آن‌ها ایجاد می‌کند اما این امیدواری نه به خاطر آرزوی فردایی به‌تر که در واقع یک جور خود فریبی است و در نظر نگرفتن آن‌چه حالا در حال وقوع است. در داستان «سوزن» افسر وظیفه بی‌خبر است و آن‌جا هم که به فساد فرمانده‌اش واقف می‌شود انگار باور ندارد یا باز می‌خواهد خودش را به بی‌خبری بزند تا شریک جرم نباشد. در داستان «سایه‌ی زنده» هم دزدی که به کاهدان زده باور ندارد به پست کسی خورده که از خودش هم بی‌چیزتر است. وقتی هم می‌فهمد با شنیدن صدایی می‌گریزد. در «استخوان سوخته‌ها» پدر مدام بشارت فردایی آسوده را به پسرش می‌دهد و پسر که آیینه‌ی تمام نمای پدر است و انگار بخشی از ذهن هنوز بیدار اوست، در سکوت دندان قروچه می‌رود و چنین فردایی را باور ندارد. پدر تا آخر داستان می‌گوید که وضع به‌تر می‌شود و از واقعیت گریزان است. داستان «پات» هم ماجرای آدمی است که می‌خواهد در لاک تنهایی خودش باشد. در خانه‌اش را می‌زنند و او به خیال این که یکی از رفقایش باشد، در را باز نمی‌کند. آدمی محبوس در خانه از بیرون بی‌خبر است و واقعیت جاری را نمی‌داند. در پایان داستان معلوم می‌شود کسی که پشت در بوده برادر بزرگ‌تر وی است. در آخر داستان باز با گریز راوی مواجه‌ایم. این‌بار او به زیر ملافه می‌خزد و خودش را به خواب می‌زند.

خیال می‌کنم اگرچه لحن داستان‌های فرسی لحنی معترض است و آدم‌هایش گاه برخوردی تند و عصبی از خود نشان می‌دهند چنان که نظیرش را در «سنگ رنگی» یا «درسوگ بستری که برچیده شد» می‌بینیم و حتا فراوان با جملاتی برمی‌خوریم که اشاره‌ی مستقیم به حالت خشم دارند، اما در نهایت همین افراد پایش که بیوفتد مثل لاک پشت در خودشان فرو می‌روند و انگار در ته وجودشان هیچ امیدی به تغییر ندارند.

در قسمت اول این مقاله اشاره کردم به قدرت فرسی در پرداخت فضا و شخصیت ایرانی. دوستی (البته اگر افتخار دوستی بدهند به ما) لطف کردند و در ایمیلی پرسیده بودند:

 اين قضيۀ ايراني بودن فضا و شخصيت‌هاي فرسي كه نهايت قدرت و خلاقيت او را نشان مي‌دهد، واقعاً باور شماست يا صرفاً يك عكس‌العملِ شتابزده است در قبالِ ـ در قبالِ چي؟    

ايراني بودن در روح و شخصيتِ آدم‌هايش وجود دارد يعني چي؟ يك‌بار به معني اين جمله فكر كرده ايد؟

راستش من درست نفهمیدم ایشان از کدام عکس‌العمل شتابزده و کدام جریان که قرار است در «قبالش» واکنشی نشان بدهم، حرف زده‌اند. من بارها گفته‌ام منتقد نیستم و این‌ها که می‌نویسم نقد نیست، کما این که بالای هیچ کدام از این مطالب ننوشته‌ام نقد و این عمدی است و در کمال «هوشیاری» و البته باور هم دارم که این دلیل نمی‌شود که این‌جا را بکنم منبری برای حرف‌های «کیلویی». اما سخت معتقدم حتا نقد و چه برسد به این یادداشت که مروری است تنها، تا حدود زیادی بر پایه‌ی سلایق شخصی استوار است. در مورد فرسی هم باید بگویم ایرانی ساختن فضا و شخصیت‌ها جوری که خواننده حس کند این بیچارگی فقط ممکن است گریبان یک ایرانی را بگیرد و هیچ جای دنیا هیچ آدمی چون در سیستمی مثل ایران نیست، دچار چنین مضحکه‌ای نمی‌شود، به عقیده‌ی من خلاقیت می‌خواهد. اگرنه ایرانی ساختن یک داستان نه فقط به توصیف حوض و گل و بته و نقش و نگار قالی است و نه فقط با بازی زبانی و واژه سازی ممکن می‌شود. به طور مثال داستان «پات» در این مجموعه، یک رابطه‌ی کاملن ایرانی را نشان می‌دهد، در غیر این صورت اگر این آدم‌ها در آمریکا بودند یا منش آمریکایی داشتند، می‌شد یکی از دیگری به خاطر تجاوز به فضای خصوصی‌اش به پلیس شکایت کند.  می‌خواهم بگویم قضیه به همین سادگی و پیچیدگی است. پیچیده از این رو که نویسنده‌ای آن قدر کشوهای ذهنی مردمش را بشناسد که دست بگذارد روی ریزترین آن‌ها و ساده از آن جهت که خواننده‌ای مثل من آن را بخواند و خودش را بشناسد و لذت ببرد از این هم‌ذاتی.

البته این دوست امضا محفوظ به نکاتی دیگر هم اشاره کرده‌اند که بعضی‌هاشان جدن قضیه‌ی حرف حساب بی‌جواب است، اما من تا آن‌جا که زورم برسد توضیح می‌دهم و توجیه! می‌کنم بعضی‌شان را. مثلن جایی پرسیده‌اند:

بيان دردهاي اجتماعي در قالب سمبوليك و اسطوره‌اي چي يعني؟ اين تعبيرها از كجاست؟

ملكوت كجاش بيان دردهاي اجتماعي در قالبِ سمبوليك است؟

سمبوليك يعني چي؟

يعني چي داستان اسطوره‌اي؟

راستش با کمال افتخار باید عرض کنم بنده یک مرضی دارم که همانندش را یکی از شخصیت‌های رمان ،هم‌نوایی شبانه‌ی ارکستر چوب‌ها» داشت و آن هم نسیان است. نسیان در مواجه با کلمات، طوری که من می‌خواهم چیزی بگویم و بعد آن چیز را از خاطر می‌برم و هیچ اطمینان ندارم این که گفتم همان باشد که در ذهن داشتم. اما در این مورد خاص تا آن‌جا که یادم می‌آید می‌خواستم بگویم از دهه‌ی چهل و پنجاه (البته اگر از فضای انقلابی سال‌های پایانی پنجاه فاکتور بگیریم) نویسندگان از دسته‌بندی آدم‌ها به خوب و بد و ظالم و مظلوم و ساواکی و زندانی سیاسی دست کشیدند و ترجیح دادند حرف‌های‌شان را بیش‌تر در قالب ایما و اشاره و سمبل و نشانه بگویند. حالا این هم به خاطر ماجرای بیست و هشت مرداد بود که عده‌ای را سرخورده کرد از سیاست و هم به دلیل تیغ سانسور بود که نویسنده را وادار می‌کرد حرفش را در لایه‌های زیرین داستان بگوید و مستقیم نرود سر اصل مطلب. این شد که در ادبیات ما که البته بسیار تحت تاثیر ادبیات غرب هم بود و خب آدمی مثل جویس همان وقت‌ها اسطوره و نماد و نشانه را در حد اعلایش به کار گرفته بود، جریانی شکل گرفت از نویسندگانی که حرف‌شان را در قالب نشانه‌های اسطوره‌ای، دینی و یا نمادهای سنتی می‌گفتند. البته در مقاله‌ی ادبیات داستانی ایران حسن میرعابدینی خیلی دقیق به این نکته اشاره شده که بنده در آخر مرورم حتمن به عنوان یکی از منابع یاداشتم از این مقاله نام می‌برم.

اما در مورد مثالی که زدهام باید بگویم حرف استاد امضا محفوظ تا حدود زیادی درست است و من که خودم «ملکوت» را نخوانده‌ام نباید چنین مثالی بیاورم. پس به جای نام بردن از این کتاب، کتابی دیگر را شاهد می‌آورم و آن هم «شب هول» شهدادی است که اصلن بنایش همین اسطوره‌های دینی است.

دوست نادیده و البته نه ناشناخته باز درجایی گفته‌اند:

فرسي از مهمترين داستان نويس‌هاي دهۀ چهل است؟ به اعتبار كدام كارش؟

واقعاً ديالوگ‌هاي فرسي مثل پتك است؟

چندتا ديالوگ از «شب يك، شب دو» ، يا همين «زير دندان سگ» بياورم؟

باید عرض کنم بله به اعتقاد من این‌طور است. بهمن فرسی یکی از مهم‌ترین نویسنده‌های دهه‌ی چهل است. کدام اعتبار؟ من یاد جمله‌ای افتادم، کسی می‌گفت اصلن لازم نیست وجود خدا را اثبات کنی، تو ثابت کن خدا وجود ندارد. حالا حکایت ماست. شما ثابت کنید فرسی یکی از مهم‌ترین‌ها نیست.

اما دیالوگ‌ها. گفتگو در آثار فرسی نقش پیش برنده‌ی داستان را دارد. یعنی چیزی جدا افتاده نیست که بشود به راحتی کوتاهش کرد یا جاییش را زد. گفتگو در پرداخت فضا و مکان نقش دارد. این معنایش این نیست که قلم دیگر نویسندگان از این موهبت برخوردار نیست، فقط می‌خواهم به یکی از خصوصیات دیالوگ‌های فرسی اشاره کنم. دیالوگ‌ها در داستان‌های فرسی خواننده را به تعقیب قصه وا می‌دارد و خود در نهادشان ماجرایی دارند. در داستان «سنگ رنگی» گفتگویی که بین مرد و زن تن‌فروش رد و بدل می‌شود نه تنهاماجرای قصه را شکل می‌دهد که چیزی از گذشته‌ی زن و مرد هم در خود دارد:

مرد با صدایی که فقط زن بشنود گفت:

-         اگه این صورتکو ور داری خوشگل‌تر می‌شی.

-         کدوم صورتک؟

-         همین صورتک آرتیستی! اگه ورش داری شکل خودت می‌شی.

-         مگه حالا شکل کی‌ام؟

-         شکل لولو

زن ذوق زده پرسید:

-         جینا؟

-         نه. . . لولو، خود لولو، لولو خورخوره

طنزی که در میان چنین دیالوگی با آن پس زمینه‌ی موقعیت تلخ جریان دارد، چنان مضحکه‌ای را که آدم‌ها در آن دست و پا می‌زنند پر رنگ می‌کند که گریزی از فضای داستان نیست.

و خیال کنم نکته‌ی آخری که جناب دوست طرح کردند این باشد:

چون اسم مجموعه روي هيچكدام از داستانها نيست پس داستانها به هم پيوسته است؟

اين تلقي و تئوري‌ها از كجا آمده؟

بله شما درست می‌گویید و احتمالن من باید می‌گفتم «انگار» یعنی باید از این عبارت «انگار» استفاده می‌کردم. انگار همه‌ی آدم‌های این داستان‌های کوتاه و از هم جدا یک خویشاوندی با هم دارند. و البته این تئوری نیست، تنها یک حس است. احساس من نسبت به آدم‌هایی که زیر دندان سگ گیر افتاده‌اند.

در زیر دندان سگ:

از رفتار خون،

از فریاد استخوان،

سخن می‌گویم.

آشنا کیست؟

بیگانه کیست؟

بف

«زیر دندان سگ» نام مجموعه‌ی یازده داستان کوتاه از «بهمن فرسی» است که در شهریور چهل و سه با تیراژ شش‌صد عدد، به سرمایه‌ی حسین شریعتمداری و با کوشش شمیم بهار تهیه شده است.

«بهمن فرسی» را می‌توان از مهم‌ترین نویسندگان دهه‌ی درخشان چهل نامید. کسی که در کنار افرادی چون غلام‌حسین ساعدی، احمد محمود و نادر ابراهیمی، قلم می زند. شاید بشود گفت این گروه اولین کسانی بودند که بعد از کودتای بیست و هشت مرداد از سیاست فاصله گرفتند و دردهای اجتماعی را نه در قالب شعار و مانیفست که در چهار چوب گفتاری سمبلیک و اسطوره‌ای (ملکوت- بهرام صادقی) یا رئالیستی اجتماعی (همسایه‌ها- احمد محمود) بیان کردند.

در تحلیل آثار «فرسی» ما با دو صورت مواجه‌ایم. «فرسی» نمایشنامه نویس و «فرسی» داستان نویس. در این مقال به قسمت دوم می‌پردازیم، اگرچه ادامه‌ی کار «فرسی» در زمینه‌ی نمایشنامه نویسی و جدیت او و هم‌چنین تعدد آثار نمایشی‌اش، ما را به این نتیجه می‌رساند که او بیشتر نمایشنامه نویس است تا نویسنده‌ی داستان و گویی نوشتن قصه و روایت دست گرمی باشد برای استاد تا به کار اصلی‌اش بپردازد. با این همه «فرسی» داستان نویس هم فردی سهل‌انگار نیست. اگر معروف است که دیالوگ‌های آل‌احمد چکشی است، می‌شود گفتگوهای آدم‌های داستان‌ «فرسی» را مانند پتکی دانست که بر سر خواننده فرود می‌آید. شاید این قدرت در پرداخت دیالوگ و فضا، نتیجه‌ی نوشتن نمایش‌نامه‌های متعدد باشد. به هرحال بی‌شک آقای نمایش‌نامه نویس و جناب نویسنده در تنگناهای کار به داد هم رسیده‌اند.

درقدم اول برخورد با «زیر دندان سگ» ما با نام داستان مواجه‌ایم. این نام، اسم هیچ کدام از داستان کوتاه‌های مجموعه نیست، چنان که متداول است تا نام یکی از داستان‌های مجموعه را بر آن مجموعه بگذارند. در صفحه‌ی بعد چند خط توضیح شعرگونه‌ی نویسنده است در مورد این که او این‌جا در این چند صفحه، با این کلمات از چه می‌گوید. پس داستان‌های این مجموعه نه روایاتی مستقل و جدا از هم که قصه‌هایی به هم پیوسته از آدم‌های یک خانواده‌ی بزرگ است. خانواده‌ای از طبقه‌ی متوسط که در گذار است از زندگی سنتی به روزگار نو شدن و شهری بودن. آدم‌هایی پرگو که همه‌ی ماجرای‌شان در کلامی که میان‌شان جریان دارد، ساخته می‌شود. خیلی از این حرف‌ها آرزوهایی است که انسان امروز هم دچارش است. لابد برای همین آدم‌های «فرسی» با همه‌ی بیچارگی و زذالت‌شان این‌قدر دوست داشتنی‌اند. دوست داشتنی‌اند چون مثل خود ما هستند، ایرانی و معاصر.

هم‌دوره ماندن ما و قهرمان‌های فرسی شاید از هنر نویسنده نباشد. شاید آن قدر که حرکت ما دایره‌ای و حلزونی است به سمت آینده، همین‌طور نزدیک مانده‌ایم به چهل، پنجاه سال پیش‌مان. اما بی‌شک ایرانی بودن فضا و شخصیت‌های فرسی نهایت قدرت و خلاقیت او را نشان می‌دهد. فرسی در این‌باره گوی سبقت را حتا از استادانی چون گلشیری هم ربوده. چنان که گلشیری برای تعریف فضای ایرانی مدام باید از در و دیوار و آب و هوا و نقش قالی و چین و شکن چشم وابروی آدم‌هایش بگوید. نمونه‌اش را در «جن نامه» به وفور می‌بینیم. اما فرسی برای ایرانیزه کردن کارش دست به دامان زمین وآسمان نیست. او هیچ درگیر ادبیات فولکلور و یا فضا سازی‌های بومی (مانند کارهای دولت ‌آبادی) نمی‌شود. زیبا شناختی او محدود به زمان و مکان و سنت‌ها نیست. ایرانی بودن در روح و شخصیت‌ آدم‌هایش وجود دارد. و از این روست که آدم‌های فرسی با ما هستند، درون ما ونه شانه به شانه‌مان.